Elektriciteit en straling

Stroom zie je niet en hoor je niet. De gevaren bij het werken met elektriciteit:

• elektrocutie: stroom door je lichaam kan dodelijk zijn
• letsel door een elektrische schok en door je reactie op die schok
• verwondingen door vonken en vlambogen
• brand- en explosiegevaar

Hoeveel stroom er door je lichaam gaat, hangt af van het spanningsverschil en van de weerstand van de ondergrond en je schoeisel. Linoleum en rubber hebben een hoge weerstand. Aarde, klinkers en beton hebben een lage weerstand.

Secundair letsel is letsel dat door de schok ontstaat, maar niet door de stroom zelf:

• je schrikt van een schok en valt, bijvoorbeeld van een trap
• bij kortsluiting word je geraakt door rondvliegend materiaal
• bij kortsluiting word je weggeslingerd door de drukgolf

• Gevaarlijke elektrische spanning

Ongevallen met elektriciteit hebben bijna altijd een van deze oorzaken:

• defecte of ondeugdelijke machines, toestellen en leidingen
• slechte of ontbrekende aardverbindingen
• verkeerd aangelegd of gemonteerd
• delen aanraken die onder spanning staan
• elektrische installaties of materialen verkeerd gebruiken
• onoplettendheid, onachtzaamheid en onwetendheid

Daarom zijn er zes veiligheidsmaatregelen: fysieke afscherming, isolatie, dubbele isolatie, aardlekbeveiliging, zeer lage spanning en aarding. Die leer je op de volgende kaarten.

• Fysieke afscherming: een kast of omhulsel zorgt dat je niet bij delen kunt die onder spanning staan. Voorbeelden: een schakelkast, de omkasting van een wasmachine
• Isolatie: spanningvoerende delen zijn onbereikbaar gemaakt met materiaal dat geen stroom geleidt en dat je alleen kunt verwijderen door het kapot te maken. Isolatiematerialen: rubber, kunststof, keramiek
• Dubbele isolatie: een extra isolatielaag tussen de stroomvoerende delen en de buitenkant

Let op: dubbele isolatie beschermt niet tegen vocht en stof.

Goed om te weten: dubbel geïsoleerd handgereedschap heeft naast de gewone isolatie nog een extra isolatielaag, vaak een kunststof behuizing. Een aardedraad is dan niet nodig. Je herkent het aan het symbool van twee vierkanten in elkaar op het typeplaatje.

• Dubbel geïsoleerd (klasse II)

Zeer lage spanning: een spanning die zo laag is dat stroom door je lichaam niet gevaarlijk is. Gewone netspanning (230 volt) is wél gevaarlijk. Voorbeeld: een looplamp in een vochtige kruipruimte.

Goed om te weten: in de praktijk is zeer lage spanning maximaal 50 volt wisselspanning of 120 volt gelijkspanning. Die getallen staan niet in de toetstermen; op het examen gaat het om het principe.

Aardlekschakelaar: merkt het als er stroom weglekt naar de aarde. Zodra de lekstroom boven een bepaalde waarde komt, schakelt hij de spanning uit.

Let op: hij maakt het niet helemaal veilig. Test hem regelmatig. En hij beschermt niet tegen overstroom, opwarming en kortsluiting.

Veiligheidsaarding: de metalen buitenkant van een elektrisch apparaat is verbonden met de aarde. Zo komt die buitenkant bij een defect niet onder spanning te staan.

Regel: bij het aarden sluit je zo veel mogelijk aan op het bestaande aardnet.

Steigers: zitten er kabels, leidingen of elektrisch gereedschap aan de steiger die onder een niet-veilige spanning staan? Dan moet de steiger geaard zijn.

Containers (bouwketen): aansluiten volgens de voorschriften.

• Aarding (randaarde)

Voor je begint met tijdelijk elektrisch materieel: kijk het na op beschadigingen en afwijkingen. Beschadigd materieel gebruik je niet en meld je.

Bouwstroomkast: per uitgaande voeding zit er een aardlekschakelaar van 30 mA voor extra veiligheid. Je sluit je machines aan op die uitgangen. De kast zelf maak je nooit open.

Wat je nu weet: eerst kijken, dan aansluiten, en 30 mA per uitgang.

Een kabelhaspel rol je altijd helemaal af, ook als je maar drie meter nodig hebt. Een opgerolde kabel wordt zeer heet en kan brand veroorzaken.

Op het label staan twee maximale vermogens: één voor opgerold en één voor afgerold. Opgerold mag de haspel veel minder leveren. Respecteer die waarden altijd.

Wat je nu weet: afrollen, en het vermogen op het label niet overschrijden.

Voedings- en verlengkabels: zorg dat de kabel geschikt is voor het vermogen van de aangesloten apparaten. Een te dunne kabel raakt overbelast en wordt heet.

Een omkasting kan beschermen tegen vocht en regen, tegen stof, en tegen stoten en vallende voorwerpen.

Dubbele isolatie is niet hetzelfde als waterdicht: het beschermt niet tegen vocht en stof. Daarvoor moet de omkasting apart beveiligd zijn.

Wat je nu weet: kabel passend bij het vermogen, omkasting passend bij de omgeving.

Statische elektriciteit is elektrische spanning die zich opbouwt buiten het gewone elektriciteitsnet. Dat gebeurt bij wrijving en bij stroming. Bijvoorbeeld:

• verfspuiten
• wrijven over kunststof, of lopen over een kunststof vloer
• kleding die over je huid wrijft
• drijfriemen
• poeder en korrels die met perslucht door mengers, doseersluizen of tankauto's gaan
• vloeistof die door een kunststof leiding stroomt, of die je roert
• gas- of dampbellen die omhoog komen

De gevaren: bij het ontladen kan een vonk overspringen. Waar brandbare damp of stof in de lucht hangt, kan die vonk een brand of explosie veroorzaken. Ook elektronische apparatuur kan door een statische ontlading kapotgaan.

Maatregelen: aard pijpleidingen, apparatuur en tanks. Sluit daarbij zo veel mogelijk aan op het bestaande aardleidingnet. Laat vloeistof in een tank of vat niet van hoog vallen en houd de stroomsnelheid laag. Antistatisch schoeisel en antistatische kleding dragen. Antistatisch materiaal aan de vloeistof toevoegen.

Je komt dit ook tegen bij antistatische schoenen: die zijn verplicht in explosiegevaarlijk gebied. En bij schilderen in een besloten ruimte: daar moet alle apparatuur geaard zijn.

Met deze kennis kijk je voortaan eerst, en sluit je dan pas aan.

• Zes beveiligingen: afscherming, isolatie, dubbele isolatie, aardlek, zeer lage spanning, aarding
• Aardlekschakelaar schakelt uit bij lekstroom, niet bij kortsluiting; bouwstroom 30 mA per uitgang
• Haspel helemaal afrollen, kabel passend bij het vermogen, beschadigd materieel niet gebruiken
• Statische elektriciteit: wrijving en stroming laden op, de vonk bij ontlading kan brand of explosie geven; aarden en antistatische kleding