Gevaarlijke stoffen

Een gevaarlijke stof is een stof die gevaar oplevert voor je gezondheid of voor de omgeving.

Er zijn tien categorieën: explosief, oxiderend, ontvlambaar (zeer licht of licht), giftig of zeer giftig, schadelijk, irriterend, bijtend of corrosief, kankerverwekkend, milieugevaarlijk en sensibiliserend.

Daarnaast is er de groep gassen onder druk, zoals propaan, butaan en lpg in flessen. Hier is de druk zelf al een gevaar, los van wat er in de fles zit. Bij hitte kan de fles scheuren of ontploffen.

Gebruik of vervoer? Vervoer je een gevaarlijke stof binnen het bedrijf, let dan ook op de gevaren van het vervoer zelf. Een dichte verpakking is dus geen reden om minder op te letten.

• Explosief (munitie, TNT, buskruit): ontploft makkelijk, ook zonder zuurstof, bij een bepaalde temperatuur, in contact met andere stoffen, bij schokken of bij wrijving
• Zeer licht of licht ontvlambaar (benzine, aceton): vliegt zeer makkelijk in brand, zelfs bij een gewone temperatuur van 21 °C
• Oxiderend, brandbevorderend (waterstofperoxide, zuurstof): maakt branden heviger
• Giftig, zeer giftig (koolmonoxide, methanol, benzeen): ernstig letsel bij inademen, inslikken of via de huid
• Schadelijk (verf, lak): mildere klachten
• Bijtend of corrosief (sterke zuren en basen): tast huid, ogen en longen aan
• Irriterend (verdunde zuren, veel oplosmiddelen): ontstekingen
• Kankerverwekkend (asbest, benzeen, dieselrook)
• Milieugevaarlijk (bepaalde pesticiden): gevaarlijk voor het milieu en voor dieren
• Sensibiliserend (harsen, sommige verven): allergische reactie

Op het etiket staan: de naam van het product, de gevarenpictogrammen, de gevaren (H-zinnen), de voorzorgsmaatregelen (P-zinnen) en de gegevens van de leverancier en invoerder. Die pictogrammen heten officieel GHS-pictogrammen; op het examen kom je die afkorting tegen.

Een pictogram is een ruit met een rode rand en een zwart symbool (vaak kort een rode ruit genoemd). Eén pictogram kan voor meer dan één categorie staan. Deze vier gaan over brand en explosie:

• exploderende bom hoort bij explosief: weg van schokken, wrijving en hitte
• vlam hoort bij (zeer licht) ontvlambaar: weg van vuur, vonken en warmte
• vlam boven cirkel hoort bij oxiderend: weg van brandbare stoffen
• gasfles hoort bij gas onder druk: beschermen tegen hitte

• Explosief
• Ontvlambaar
• Oxiderend
• Gas onder druk

• doodshoofd hoort bij giftig of zeer giftig: niet inademen, niet aanraken, goed ventileren
• uitroepteken hoort bij schadelijk of irriterend: contact met huid en ogen vermijden
• reageerbuisjes die op een hand en op metaal druppelen horen bij bijtend: handschoenen en oogbescherming
• mens met ster hoort bij gezondheidsgevaar op lange termijn, zoals kankerverwekkend: niet inademen en de P-zinnen volgen
• dode boom en vis horen bij milieugevaarlijk: niet in het riool of de bodem
• asbest heeft een eigen etiket: een witte kleine letter a op een zwart vlak. Daaronder staat dat het product asbest bevat

Goed om te weten: het uitroepteken staat ook op stoffen die een huidallergie geven (sensibiliserend). De mens met ster staat ook op stoffen die je erfelijk materiaal veranderen. Of die slecht zijn voor de vruchtbaarheid en voor een ongeboren kind. Ben je zwanger? Overleg dan eerst met je leidinggevende.

• Giftig (acuut)
• Schadelijk / irriterend
• Bijtend / corrosief
• Gezondheidsgevaar op lange termijn
• Milieugevaarlijk
• Asbestetiket

Gevaarlijke stoffen komen je lichaam op vier manieren binnen:

• via de mond: eten of drinken met vuile handen
• via de huid: oplosmiddelen of verf met oplosmiddel aanraken
• via de ademhaling: stof, gas, nevel of damp inademen
• direct in het bloed: door een open wond

Je huid is niet waterdicht. Was je je handen met thinner? Dan gaat de stof door je huid naar binnen. Trap je in een spijker, dan komt vuil direct in je bloed.

Hygiëne is je eerste bescherming. Eet en drink alleen in een aparte ruimte, trek vuile werkkleding uit en was je handen en gezicht. Maak een wond zo snel mogelijk schoon, verzorg hem en dek hem af. Gebruik goede persoonlijke beschermingsmiddelen.

Blootstelling is hoeveel van een stof er in je lichaam komt. Die hou je zo laag mogelijk.

Bij de bron: gebruik de stof niet meer (elimineren). Of vervang hem door een minder gevaarlijke stof: verf op waterbasis in plaats van verf met oplosmiddel. Of pas hem aan: gebruik een grondstof niet als poeder.

Plaatselijk afzuigen: damp, gas of stof direct wegzuigen op de plek waar het ontstaat, bijvoorbeeld bij lassen.

Mens en bron scheiden: een muur, een gesloten reactorvat, een trekkast of een zuurkast.

Ventilatie: vuile lucht naar buiten zuigen en schone lucht naar binnen brengen.

Persoonlijke monitor of detector: meet hoeveel gevaarlijke stof je binnenkrijgt. Hij controleert ook of er genoeg zuurstof is: minimaal 19%. Sommige bedrijven zijn strenger. Alleen gebruiken na instructie, met de juiste deskundigheid.

Medische geschiktheid: mag jij met een gevaarlijke stof werken? Dat hangt af van de blootstelling en van je gezondheid. Periodiek medisch onderzoek bepaalt of je ermee mag blijven werken. Hoe vaak dat onderzoek nodig is, hangt af van de stof en van hoeveel je ermee in aanraking komt. Voor de meeste stoffen is dat één keer per jaar.

De grenswaarde is de hoogste concentratie van een gevaarlijke stof in de lucht. Daarboven mag geen enkele werknemer worden blootgesteld. Het is een gemiddelde over een vaste periode (de referentieperiode).

Een grenswaarde geldt alleen:

• voor normale, gezonde mensen
• bij een normale werkdag en een normale werkweek
• in normale werkomstandigheden
• bij normale lichamelijke inspanning

Bij adembescherming kom je de grenswaarde weer tegen: boven de grenswaarde is een filtermasker nodig.

Je neus is geen meetinstrument:

• veel gevaarlijke dampen en gassen hebben geen geur en geen kleur
• soms ruik je een stof pas als hij al boven de grenswaarde zit
• een andere, niet gevaarlijke geur kan de gevaarlijke stof verbergen
• geur is persoonlijk: wat de een ruikt, ruikt de ander niet

Niets ruiken betekent dus niet dat het veilig is. Laat meten of vraag het na.

Goed om te weten: de grenswaarde van een stof vind je op het veiligheidsinformatieblad (VIB).

Asbest is kankerverwekkend.

Voordat er gewerkt wordt op een plek waar asbest kan zitten, moet een asbestinventarisatie het blootstellingsrisico bepalen.

Vermoed je tijdens het werk asbest? Dan doe je dit: 1. Stop het werk onmiddellijk 2. Waarschuw je leidinggevende en de opdrachtgever of eigenaar 3. Die schakelt een gecertificeerd asbestinventarisatiebedrijf in. Een deskundige neemt een monster en een erkend laboratorium onderzoekt het 4. Een gecertificeerd bedrijf verwijdert het asbest, volgens de wettelijke voorschriften

Zelf een stukje afbreken, nat maken of afvoeren mag nooit, ook niet met een masker.

Goed om te weten: asbestvezels zijn zo klein dat ze diep in je longen blijven zitten. Jaren later kan dat asbestose, longkanker of longvlieskanker geven. Een gebouw van vóór 1994 is verdacht, want sinds 1993 is asbest in Nederland verboden.

• Asbestetiket

• Organische oplosmiddelen (zoals terpentine, in verf en lak): inademen geeft op korte termijn hoofdpijn. Op lange termijn tast het je hersenen aan
• Cyclische verbindingen (benzeen, fenol, tolueen, xyleen): giftig, benzeen is ook kankerverwekkend
• Zware metalen (lood, kwik, zink): zeer giftig
• Koolstofmonoxide: zeer giftig. Je bloed neemt er geen zuurstof meer door op. En het kan ontploffen. Je ruikt het niet, en juist dat maakt het zo verraderlijk

Vermoed je een gevaarlijke stof? Beoordeel zelf via je LMRA of je moet stoppen, waarschuw je collega's en informeer je leidinggevende.

Goed om te weten: zware metalen komen bijvoorbeeld vrij als damp bij lassen en solderen. Een oplosmiddel heet ook wel een solvent.

Cement: irriteert huid en ademhaling en kan oogletsel geven. Nat en langdurig contact geeft chemische brandwonden.

Kwartsstof (bij slijpen of boren in beton en steen): stoflongen bij langdurig inademen.

Huishoudmiddelen zijn ook gevaarlijke stoffen. Een ontstopper is bijtend. Organische oplosmiddelen in verf en vernis (zoals white spirit) zijn ontvlambaar en ontvetten je huid. Gebruik je ze lang, dan is er kans op hersenletsel. Vaatwasmiddel voor de machine is irriterend en geeft kans op ernstig oogletsel.

Een lek is om vier redenen gevaarlijk. De stof komt in je ademlucht, er is brandgevaar, het milieu raakt vervuild en je kunt uitglijden.

Oorzaken van lekken:

• slecht onderhouden installaties
• verkeerd overgieten
• lekkende kranen of afdichtingen
• beschadiging, bijvoorbeeld een aanrijding door een heftruck

Meld elk lek direct, ook als het net begint. Ga weg bij de plas en waarschuw je collega's. Dat is dezelfde werkwijze als bij elk vermoeden van een gevaarlijke stof: LMRA, waarschuwen, informeren.

Repareren en opruimen doen alleen mensen die daarvoor zijn opgeleid. Ga dus niet zelf aan het lek sleutelen of met een dweil aan de slag.

Goed om te weten: een lekbak onder tanks en vaten vangt een lek op voordat het zich verspreidt.

Biologische stoffen zijn kleine organismen die je ziek kunnen maken: bacteriën, virussen, schimmels en parasieten. Je komt ze tegen in riolen, bij afvalverwerking en waterzuivering, in de zorg en de landbouw, bij dieren en in vervuilde grond. Ook in de voedingsindustrie en in de farmaceutische en biotechnologische industrie.

Ze kunnen infecties en ziekten, vergiftigingen, allergie, schimmels en parasieten veroorzaken.

Maatregelen: huidbescherming (kleding, handschoenen, beschermingscrème), oogbescherming bij spatgevaar, adembescherming, handen wassen en inenten.

• Biologisch gevaar

Normaal zit er 21% zuurstof in de lucht. Het minimum is 19%. De lucht is dus in orde tussen 19 en 21%. Daaronder of daarboven is het mis.

Onder 19%: zuurstofgebrek, van sufheid tot bewusteloosheid en de dood. Oorzaken: geen ventilatie, roest (corrosie), bacteriën of brand die zuurstof verbruiken, of gassen zoals stikstof die de lucht verdringen. Maatregel: de ruimte mechanisch beluchten en onafhankelijke adembescherming gebruiken. Een filtermasker helpt niet, want dat maakt geen zuurstof.

Boven 21%: meer brand- en explosiegevaar. Oorzaak: lekkende zuurstofleidingen of zuurstofflessen. Maatregel: een slangbreukbeveiliging gebruiken en geen zuurstofflessen in de ruimte zetten.

Zo weet je welk gas in een cilinder zit: 1. Kijk naar de kleur van de schouder 2. Lees het etiket en controleer of dat klopt met de kleur 3. Twijfel je? Dan gebruik je de cilinder niet en vraag je het na

Er is een oude en een nieuwe kleurcode, dus de kleur alleen is nooit genoeg. Nieuwe code: zuurstof wit, stikstof zwart, koolstofdioxide grijs, lucht lichtgroen, acetyleen kastanjebruin.

Opslag: zet de cilinders goed vast en bescherm ze tegen weer, zon en andere warmte. Laat ze niet op de werkplaats staan en ventileer de opslagruimte goed. Zet ze nooit bij kelders of putten. Zet zuurstofflessen apart van brandbare gassen. Zorg dat er blusmiddelen en water om te koelen in de buurt zijn.

• Gas onder druk

Zie je een rode ruit, dan weet je nu wat hij van je vraagt.

• Etiket: naam, pictogrammen, H-zinnen, P-zinnen en leverancier
• Stoffen komen binnen via mond, huid, ademhaling of een wond; hygiëne en de bron aanpakken
• Asbest: stoppen en melden; zuurstof tussen 19 en 21%; gascilinder: kleur én etiket